بررسی عوامل موثر در خشکی دریاچه اورمیه و راهکارهای عملی
عوامل جوی :
برخی نسبت عوامل طبیعی و انسانی را مساوی دانسته و50 ,50 اعلام نموده اند . اما عده ای نیزعوامل طبیعی و جوی را تا 70 درصد دانسته اند. هرچه که باشد نمیتوان بارشهای کم سالهای اخیر که 40 درصد نسبت به متوسط دراز مدت کمتر بوده است را نادیده گرفت .
از طرفی با لا رفتن دما افزایش تبخیر را بهمراه داشته است . ميزان تبخير آب از درياچه حدود 5/5 ميليارد متر مکعب در سال است در حالي که هم اکنون ورودي آن حدود 5/1 ميليارد متر مکعب است
- جلوگیری از برداشت نمک :
در دریاچۀ ارومیه حدود 8 میلیارد تن نمک وجود دارد. با کمال تعجب، سازمان حفاظت از محیط زیست کشور با استدلال این که دریاچۀ ارومیه منطقۀ حفاظت شده می¬باشد، اجازه بهره¬برداری از نمک دریاچه را نمی¬دهد و با کاهش آب دریاچه غلظت نمک بالا رفته و موجودات زنده نظیر آرتیما و پرندگان مهاجر از بین خواهند رفت. با برداشت سالانه 10 میلیون تن نمک می¬توان دهها هزار شغل در منطقه¬ ایجاد و در آینده از غلظت آب دریاچه و از وقوع فاجعه بزرگ انسانی در شمالغرب کشور جلوگیری به عمل آورد.
راندمان پایین آبیاری :
92 درصد آب مصرفي در حوضه آبخيز درياچه اروميه صرف مصارف كشاورزي ميشود، اين در حاليست كه راندمان آب كشاورزي در منطقه تنها 30 درصد است كه با افزايش اين راندمان ميتوان حداقل 50 درصد آب صرفهجويي شده را وارد درياچه كرد.
- نقش میانگذر دریاچه ارومیه :
دکتر اسماعیل کهرم، استاد محیط زیست دانشگاه معتقد است دریاچهها مانند بدن انسان که سیستم گردش خون دارد، سیستم گردش آب دارند. گردش آب، اکسیژن و غذا را به نقاط مختلف دریاچه میبرد. ما با ایجاد میانگذر (قسمتهای خاکی طرفین میانگذر) در این دریاچه اختلال ایجاد و آن را بیمار کردهایم .
احداث این میانگذر از ۲۰ سال پیش آغاز شده بود که متأسفانه در آن زمان دانش فنی زیست محیطی به کار بسته نشد.
ساخت بزرگراه شهید کلانتری است که دریاچه را درست به نصف تقسیم میکند؛ یعنی در حقیقت به نسبت چهل درصد و شصت درصد. این جاده باعث شده است که تمام گردشهای طبیعی در داخل دریاچهی ارومیه متوقف شود. گردش آب در داخل دریاچه در جهت عقربههای ساعت است و باعث میشود که اکسیژن و مواد غذایی منتقل شده و در تمام سطح دریاچه بگردد و مجددا به نقطهی آغاز برگردد. احداث این پل جریان گردشی آب را به خطر انداخته است .
در دریاچه ارومیه یک جریان چرخشی از آب نمک و رسوبات وجود دارد، جریان آب های پرنمک از رودخانه آجی چای در شرق دریاچه و رودخانه های آب شیرین زرینه رود و سیمینه رود از جنوب و شهرچای و زوارچای از غرب، سبب یکنواختی شوری دریاچه می شود، اما ایجاد میان گذر در این دریاچه نه تنها جریان چرخشی آب را مختل کرده و یکنواختی شوری آب را برهم زده است بلکه با تجمع نمک و رسوبات در دو طرف میان گذر، جبهه جدید خشک شدن دریاچه از وسط دریاچه نیز آغاز شده است که سرعت فرآیند خشکی و کاهش سطح آب را افزایش می دهد.
به اعتقاد متخصصان، در حال حاضر با این که کار از کار گذشته است، باز هم میتوان با اصلاحاتی در ساختار این میانگذر، جلوی نابودی دریاچه را گرفت .
طراحی این پل، از پلی که روی دریاچه نمک ایالت یوتای آمریکا که به دریاچه ارومیه شباهت دارد الگوبرداری شده است .
هنگامی که مدیر ارشد طرحهای دریاچۀ بزرگ نمک آمریکا شروع به سخنرانی کرد در مورد اتوبان شهید کلانتری واقع در دریاچه ارومیه گفت: امیدوارم اشتباهی که ما 50 سال پیش در آمریکا با ایجاد پل روی دریاچۀ نمک کردیم، شما دوباره در دریاچه ارومیه تکرار نکنید. جالب است که این قسمت از سخنرانی او برای حاضران در جلسه ترجمه نشده بود!
شایان ذکر است اشاره شود که درياچه بزرگ نمك واقع درایالت یوتای آمريكا برادر دوقلوی دریاچه ارومیه محسوب میشود :
اين دو درياچه از عجايب طبيعت و از اكوسامانه هاي بسيار منحصر به فرد در جهان هستند كه در قاره هاي آسيا و آمريكا و در ارتفاع تقريبی یکسان (1270 دریاچه ارومیه و 1280 دریاچه یوتا ) از سطح آبهای آزاد تشكيل يافته اند . این دو دریاچه تشابهات بسيار زياد زمين شناسي و هيدرولوژي و اكولوژي نیز دارند . مساحت درياچه اروميه 5750 كيلومتر مربع با عمق متوسط 6 متر و حداکثر 20 متر . و مساحت درياچه بزرگ نمك آمريكا 4403 كيلومتر مربع با عمق حداکثر 10 متر.
دونمونه دیگر مثبت و منفی از سیاست دولتها در قبال دریاچه ها در کشورهای همسایه :
دریاچۀ آرال در آسیای میانه چهارمین دریاچۀ بزرگ جهان بود و دو رود عظیم جهان یعنی آمودریا و سیردریا به آرال منتهی می شدند، اما روسها تصمیم به نابودی آن گرفتند و در دهه های 1970 و 1980 میلادی آرال رو به نابودی نهاد. اکنون خبری از دریاچه آرال نیست،. در مقابل، دریاچۀ وان در ترکیه سال به سال بزرگتر می شود در حالیکه رودهای منتهی به آن کوچک بوده و به انگشتان یک دست هم نمی رسد و در دویست کیلومتری آن دریاچه ارومیه قرار دارد. شهر قدیمی ارجیش در ساحل وان که در معرض غرق شدن بود تخلیه گردیده و شهر جدید 3 کیلومتر عقب تر احداث گردید.
وضعیت موجود دریاچه ارومیه :
سطح آب درياچه اروميه هماكنون از حداكثر سطح تراز آن 7 متر كاهش يافته است.
حجم آب درياچه اروميه بايد 32 ميليارد مترمكعب باشد، در حالیکه حجم فعلي آب اين درياچه 10 ميليارد مترمكعب می باشد . لذا امكان بازگشت اين حجم آب به درياچه در كوتاهمدت وجود ندارد .
در حال حاضر 250هزار هکتار از دریاچه ارومیه به شوره زار تبدیل شده است .
استاندارد شوری دریاچه ارومیه :
میزان شوری متوسط دریاچه بین ۱۸۵ تا ۲۱۰ گرم در لیتر باید باشد. شوری آب دریاچه اکنون حدود 350 گرم در لیتر است که این شوری باعث میشود آرتمیا، جانوار بومی دریاچه ارومیه قدرت تولید مثل خود را از دست داده و کاهش آرتمیا در دریاچه موجب میشود که نسل فلامنیگو که غذای اصلیاش آرتمیا است در معرض خطر قرار گیرد که همین امر خطر کاهش تنوع زیستی این اکوسیستم بینظیر را افزایش میدهد. در این غلظت، حرکت شناورها به کندی انجام می شود و مهمتر از همه نمک کریستالیزه شده و کف دریاچه لایهای از نمک (قشر ضخیم) پوشانده است.
در سال 1376 با يک برآورد علمي ارزش درياچه اروميه فقط از نظر ذخاير آرتميا معادل 10 ميليارد دلار تخمين زده شد. اگر اين بلا بر سر درياچه اروميه نيامده بود اين رقم امروز بسيار بيشتر بود چرا که ارزش هر کيلوتخم یا سيست آرتميا حدود 80 تا 90 دلار است.
بعقیده کارشناسان محیط زیست، عامل تغییر رنگ دریاچه ارومیه را تغییر ترکیبات نمک دانست و افزود: وقتی شوری آب از حد استاندارد فراتر رفته و به حد فوق اشباع رسید ترکیبات نمک عوض می شود و برخی از انواع نمک ها به ویژه نمک های دارای ترکیبات سدیم که رنگ بلورهای آن سفید است رسوب می کنند اما برخی دیگر از نمک ها به ویژه نمک های منیزیم دار که نارنجی رنگ یا نارنجی مایل به قرمز هستند، به علت مقاومت بالا همچنان به صورت محلول در آب دریاچه باقی می مانند.
سابقه خشکی دریاچه :
دریاچه ارومیه در سال 1352 با مصوبه شورای عالی محیط زیست به عنوان پارک ملی و در سال 1354 از سوی کنوانسیون رامسر به عنوان یکی از بهترین تالاب های بین المللی جهان به ثبت رسید.
دریاچه ارومیه درسال های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ نیز به میزان زیادی از آب خود را از دست داده بود ولی با ترمیم مجدد توانست به شرایط تراز آبی طبیعی خود برسد. ولی حتی اگر قبول کنیم که دریاچه ارومیه در زمان های مختلف، نوسانات آبی متفاوتی داشته است اما هیچ وقت میزان کم آبی دریاچه ارومیه به میزان کنونی نرسیده بود.
راهکارهای مقابله با خشکی دریاچه :
* هماهنگ كننده دبيرخانه شوراي منطقهاي درياچه اروميه گفت 72 پروژه براي نجات درياچه اروميه به ستاد ملي درياچه اروميه ارائه شده است. تعدادی از این طرح ها اولویتدار هستند مانند
لایروبی رودخانههای منتهی به دریاچه به منظور کاهش تبخیر
اجرایی کردن مصرف بهینه آب کشاورزی و بارورسازی ابرها از طرحهای اولویتدار وزارت نیرو
اجرای روشهای نوین آبیاری
اجرای سند ملی الگوی مصرف بهینه آب کشاورزی و بهبود الگوی کشت
از طرحهای اولویتدار جهاد کشاورزی
ایجاد ایستگاههای پایش برای ثبت آب ورودی و نوسانات دریاچه ارومیه
تامین شرایط زیستی مورد نیاز زیست مندان
از طرحهای اولویتدار سازمان محیط زیست است.
اگر تمام این طرحها اجرا شوند قطعاً در مدت پنج سال، وضعیت دریاچه ارومیه از شرایط کنونی بهتر خواهد شد.
مدیر کل اداره محیط زیست استان سه بحث اساسی انتقال حوزهای، بارور نمودن ابرها و افزایش راندمان آبیاری کشاورزی از طرحهای در دست اجرا است و اعتبارات لازم از طریق کارگروه مربوطه تامین شده اما اجرای برنامهها مستلزم زمان است و به طور حتم خواهد توانست آینده خوبی را برای دریاچه ترسیم کند.
انتقال آب از رودخانه ارس هم اگر به حق آبهها توجه شود و موافقت سایر کشورها اخذ شود قابل انجام است .
این راه ممکن است مشکلاتی ایجاد کند. برای اینکه ارس بین ۳ کشور مشترک است، ایران، ارمنستان و جمهوری آذربایجان. اما استفاده از رودخانههای داخلی استان نیز میتواند بهعنوان راهکار دیگری مورد نظر قرار گیرد.
از جمله راه حل های کوتاه مدت می توان به بازنمودن دریچه های سدهایی را که بر روی رودخانه های ورودی این حوضه ساخته شده است، اشاره کرد .
* دکتر علی حصوری، محقق تاریخ و امکانات جغرافیایی، مقیم استکهلم و استاد سابق دانشگاه شیراز از کسانی است که تصور میکند، سیاسی کردن بحران دریاچهی ارومیه کمکی به حل مشکل آن نمیکند: «من معتقدم که اگر هم این مسئله سیاسی باشد، کاملا عمومی است. من خودم آذربایجانیام، اما معتقد نیستم که اینها به خاطر بیتوجهی به آذربایجان این کار را میکنند. دریاچهی پریشان را چرا خشک کردند؟ جلوی این دریاچه شن و خاک ریختند و تمام لانههای پرندگان و پلیکانها را خراب کردند و دریاچهی پریشان هم خشک شد. دریاچهی بختگان هم تقریبا خشک شد».
بعقیده وی انتقال آب از دریای خزر به ارومیه از نظر فنی امکان دارد حجم آب دریای خزر ۳۰۰ برابر حجم آب دریاچهی ارومیه است. بنابراین هیچ مهم نیست که مقداری از آب دریاچهی خزر را به اینجا منتقل کرد. ولی این راه حل دائمی نیست. برای اینکه آب دریاچهی خزر در حال حاضر یکی از آلودهترین آبهای دنیا است. اگر بنا باشد همان آب آلوده را به دریاچهی ارومیه منتقل کنند، حیات حیوانات آنجا به خطر خواهد افتاد و به علاوه برای مردم منطقه مضر خواهد بود.
حصوری معتقد است، حقابهی دریاچه ( 9/3 میلیارد متر مکعب در سال ) باید رعایت شود . یعنی از رودخانهها و سدهای اطراف به اندازهای آب بردارند که سطح آب دریاچهی ارومیه پایین نرود. باید مقداری از کشاورزی و غیره صرفنظر کرد و آبها را رها کرد تا به دریاچه برسد.
توقف برداشت آب از چاههای پیرامون دریاچه، جلوگیری از ساخت سدهای در حال ساخت در تمامی منطقهی آبریز دریاچه، تعیین حقابه، استفادهی هر چه بیشتر از آبیاری قطرهای، حداکثر استفاده از آب و ایجاد تصفیهخانههای فاضلابها از جمله راههایی است که کارشناسان برای نجات دریاچهی ارومیه پیشنهاد میدهند.
* به عقیده دکتر علی اکبر رسولی ، استاد زمین شناسی دانشگاه تبریز استفاده از این روش در سال جاری حداکثر 10 تا 15 درصد در بارش های اخیر تاثیر داشته است.
این روش بسیار پیچیده است و افراد متولی احیای این روش از دانش کافی در این حوزه برخوردار نیستند و در نهایت با تکنولوﮊی های در دسترس ما این روش قابل عملیاتی شدن نیست.
رسولی ادامه می دهد: امکانات اجرای این روش در توان ما نیست بطوری که پیش از این نیز در کویرهای یزد و استان های شمالی این روش آزمایش شده ولی موفق نبوده و به نتیجه نرسیده است.
* دکتر پرويز کردواني اعلام کرد رودخانه زاب «زاب کوچک»، آخرين اميد درياچه اروميه
وی معتقد است که کارشناسان سازمان محيط زيست، براي آب گيري درياچه اروميه راه به اشتباه مي روند.
برخلاف ديگر تالابها، که مسئولان در صدد هستند براي جلوگيري از خشک شدنشان از سدها آب بگيرند، اين درياچه هيچ نيازي به سد ندارد؛ به جز آن، آب سدها براي کشت در اين منطقه استفاده مي شوند و سراسر اروميه نيز زمين هاي قابل کشت دارد .
وی اشاره کرد راه حل بارور نمودن ابر ها فصلی است . همچنین راههای انتقال آب از دریاچه خزر و رود ارس بدلیل مشترک بودن با کشورهای همسایه و مسیر های طولانی غیر فابل اجرا است و هزینه بالایی دارد . وی تنها راه نجات دریاچه را گرفتن آب از رود زاب کوچک دانست و گفت: اين رود از منطقهاي در پشت مهاباد سرچشمه ميگيرد و به «دوکان» عراق ميريزد، آب اين منطقه براي ايران قابل استفاده نيست و زمين آن گود است.
او پيشنهاد داد: ميتوانيم از سرشاخه هاي اين رود آب گرفته و آن را به سمت درياچه اروميه برگردانيم و براي گرفتن آب از سرشاخههاي رود ديگر نيازي به بستن اين رود هم نيست.
درياچه اروميه نياز به يک آب مستقل و دائمي دارد . استفاده از رودخانه زاب می تواند تامین کننده منبع دائمی دریاچه باشد . و با توجه به شیرین بودنش غلظت دریاچه را هم پایین میاورد .
برخی نسبت عوامل طبیعی و انسانی را مساوی دانسته و50 ,50 اعلام نموده اند . اما عده ای نیزعوامل طبیعی و جوی را تا 70 درصد دانسته اند. هرچه که باشد نمیتوان بارشهای کم سالهای اخیر که 40 درصد نسبت به متوسط دراز مدت کمتر بوده است را نادیده گرفت .
از طرفی با لا رفتن دما افزایش تبخیر را بهمراه داشته است . ميزان تبخير آب از درياچه حدود 5/5 ميليارد متر مکعب در سال است در حالي که هم اکنون ورودي آن حدود 5/1 ميليارد متر مکعب است
- جلوگیری از برداشت نمک :
در دریاچۀ ارومیه حدود 8 میلیارد تن نمک وجود دارد. با کمال تعجب، سازمان حفاظت از محیط زیست کشور با استدلال این که دریاچۀ ارومیه منطقۀ حفاظت شده می¬باشد، اجازه بهره¬برداری از نمک دریاچه را نمی¬دهد و با کاهش آب دریاچه غلظت نمک بالا رفته و موجودات زنده نظیر آرتیما و پرندگان مهاجر از بین خواهند رفت. با برداشت سالانه 10 میلیون تن نمک می¬توان دهها هزار شغل در منطقه¬ ایجاد و در آینده از غلظت آب دریاچه و از وقوع فاجعه بزرگ انسانی در شمالغرب کشور جلوگیری به عمل آورد.
راندمان پایین آبیاری :
92 درصد آب مصرفي در حوضه آبخيز درياچه اروميه صرف مصارف كشاورزي ميشود، اين در حاليست كه راندمان آب كشاورزي در منطقه تنها 30 درصد است كه با افزايش اين راندمان ميتوان حداقل 50 درصد آب صرفهجويي شده را وارد درياچه كرد.
- نقش میانگذر دریاچه ارومیه :
دکتر اسماعیل کهرم، استاد محیط زیست دانشگاه معتقد است دریاچهها مانند بدن انسان که سیستم گردش خون دارد، سیستم گردش آب دارند. گردش آب، اکسیژن و غذا را به نقاط مختلف دریاچه میبرد. ما با ایجاد میانگذر (قسمتهای خاکی طرفین میانگذر) در این دریاچه اختلال ایجاد و آن را بیمار کردهایم .
احداث این میانگذر از ۲۰ سال پیش آغاز شده بود که متأسفانه در آن زمان دانش فنی زیست محیطی به کار بسته نشد.
ساخت بزرگراه شهید کلانتری است که دریاچه را درست به نصف تقسیم میکند؛ یعنی در حقیقت به نسبت چهل درصد و شصت درصد. این جاده باعث شده است که تمام گردشهای طبیعی در داخل دریاچهی ارومیه متوقف شود. گردش آب در داخل دریاچه در جهت عقربههای ساعت است و باعث میشود که اکسیژن و مواد غذایی منتقل شده و در تمام سطح دریاچه بگردد و مجددا به نقطهی آغاز برگردد. احداث این پل جریان گردشی آب را به خطر انداخته است .
در دریاچه ارومیه یک جریان چرخشی از آب نمک و رسوبات وجود دارد، جریان آب های پرنمک از رودخانه آجی چای در شرق دریاچه و رودخانه های آب شیرین زرینه رود و سیمینه رود از جنوب و شهرچای و زوارچای از غرب، سبب یکنواختی شوری دریاچه می شود، اما ایجاد میان گذر در این دریاچه نه تنها جریان چرخشی آب را مختل کرده و یکنواختی شوری آب را برهم زده است بلکه با تجمع نمک و رسوبات در دو طرف میان گذر، جبهه جدید خشک شدن دریاچه از وسط دریاچه نیز آغاز شده است که سرعت فرآیند خشکی و کاهش سطح آب را افزایش می دهد.
به اعتقاد متخصصان، در حال حاضر با این که کار از کار گذشته است، باز هم میتوان با اصلاحاتی در ساختار این میانگذر، جلوی نابودی دریاچه را گرفت .
طراحی این پل، از پلی که روی دریاچه نمک ایالت یوتای آمریکا که به دریاچه ارومیه شباهت دارد الگوبرداری شده است .
هنگامی که مدیر ارشد طرحهای دریاچۀ بزرگ نمک آمریکا شروع به سخنرانی کرد در مورد اتوبان شهید کلانتری واقع در دریاچه ارومیه گفت: امیدوارم اشتباهی که ما 50 سال پیش در آمریکا با ایجاد پل روی دریاچۀ نمک کردیم، شما دوباره در دریاچه ارومیه تکرار نکنید. جالب است که این قسمت از سخنرانی او برای حاضران در جلسه ترجمه نشده بود!
شایان ذکر است اشاره شود که درياچه بزرگ نمك واقع درایالت یوتای آمريكا برادر دوقلوی دریاچه ارومیه محسوب میشود :
اين دو درياچه از عجايب طبيعت و از اكوسامانه هاي بسيار منحصر به فرد در جهان هستند كه در قاره هاي آسيا و آمريكا و در ارتفاع تقريبی یکسان (1270 دریاچه ارومیه و 1280 دریاچه یوتا ) از سطح آبهای آزاد تشكيل يافته اند . این دو دریاچه تشابهات بسيار زياد زمين شناسي و هيدرولوژي و اكولوژي نیز دارند . مساحت درياچه اروميه 5750 كيلومتر مربع با عمق متوسط 6 متر و حداکثر 20 متر . و مساحت درياچه بزرگ نمك آمريكا 4403 كيلومتر مربع با عمق حداکثر 10 متر.
دونمونه دیگر مثبت و منفی از سیاست دولتها در قبال دریاچه ها در کشورهای همسایه :
دریاچۀ آرال در آسیای میانه چهارمین دریاچۀ بزرگ جهان بود و دو رود عظیم جهان یعنی آمودریا و سیردریا به آرال منتهی می شدند، اما روسها تصمیم به نابودی آن گرفتند و در دهه های 1970 و 1980 میلادی آرال رو به نابودی نهاد. اکنون خبری از دریاچه آرال نیست،. در مقابل، دریاچۀ وان در ترکیه سال به سال بزرگتر می شود در حالیکه رودهای منتهی به آن کوچک بوده و به انگشتان یک دست هم نمی رسد و در دویست کیلومتری آن دریاچه ارومیه قرار دارد. شهر قدیمی ارجیش در ساحل وان که در معرض غرق شدن بود تخلیه گردیده و شهر جدید 3 کیلومتر عقب تر احداث گردید.
وضعیت موجود دریاچه ارومیه :
سطح آب درياچه اروميه هماكنون از حداكثر سطح تراز آن 7 متر كاهش يافته است.
حجم آب درياچه اروميه بايد 32 ميليارد مترمكعب باشد، در حالیکه حجم فعلي آب اين درياچه 10 ميليارد مترمكعب می باشد . لذا امكان بازگشت اين حجم آب به درياچه در كوتاهمدت وجود ندارد .
در حال حاضر 250هزار هکتار از دریاچه ارومیه به شوره زار تبدیل شده است .
استاندارد شوری دریاچه ارومیه :
میزان شوری متوسط دریاچه بین ۱۸۵ تا ۲۱۰ گرم در لیتر باید باشد. شوری آب دریاچه اکنون حدود 350 گرم در لیتر است که این شوری باعث میشود آرتمیا، جانوار بومی دریاچه ارومیه قدرت تولید مثل خود را از دست داده و کاهش آرتمیا در دریاچه موجب میشود که نسل فلامنیگو که غذای اصلیاش آرتمیا است در معرض خطر قرار گیرد که همین امر خطر کاهش تنوع زیستی این اکوسیستم بینظیر را افزایش میدهد. در این غلظت، حرکت شناورها به کندی انجام می شود و مهمتر از همه نمک کریستالیزه شده و کف دریاچه لایهای از نمک (قشر ضخیم) پوشانده است.
در سال 1376 با يک برآورد علمي ارزش درياچه اروميه فقط از نظر ذخاير آرتميا معادل 10 ميليارد دلار تخمين زده شد. اگر اين بلا بر سر درياچه اروميه نيامده بود اين رقم امروز بسيار بيشتر بود چرا که ارزش هر کيلوتخم یا سيست آرتميا حدود 80 تا 90 دلار است.
بعقیده کارشناسان محیط زیست، عامل تغییر رنگ دریاچه ارومیه را تغییر ترکیبات نمک دانست و افزود: وقتی شوری آب از حد استاندارد فراتر رفته و به حد فوق اشباع رسید ترکیبات نمک عوض می شود و برخی از انواع نمک ها به ویژه نمک های دارای ترکیبات سدیم که رنگ بلورهای آن سفید است رسوب می کنند اما برخی دیگر از نمک ها به ویژه نمک های منیزیم دار که نارنجی رنگ یا نارنجی مایل به قرمز هستند، به علت مقاومت بالا همچنان به صورت محلول در آب دریاچه باقی می مانند.
سابقه خشکی دریاچه :
دریاچه ارومیه در سال 1352 با مصوبه شورای عالی محیط زیست به عنوان پارک ملی و در سال 1354 از سوی کنوانسیون رامسر به عنوان یکی از بهترین تالاب های بین المللی جهان به ثبت رسید.
دریاچه ارومیه درسال های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ نیز به میزان زیادی از آب خود را از دست داده بود ولی با ترمیم مجدد توانست به شرایط تراز آبی طبیعی خود برسد. ولی حتی اگر قبول کنیم که دریاچه ارومیه در زمان های مختلف، نوسانات آبی متفاوتی داشته است اما هیچ وقت میزان کم آبی دریاچه ارومیه به میزان کنونی نرسیده بود.
راهکارهای مقابله با خشکی دریاچه :
* هماهنگ كننده دبيرخانه شوراي منطقهاي درياچه اروميه گفت 72 پروژه براي نجات درياچه اروميه به ستاد ملي درياچه اروميه ارائه شده است. تعدادی از این طرح ها اولویتدار هستند مانند
لایروبی رودخانههای منتهی به دریاچه به منظور کاهش تبخیر
اجرایی کردن مصرف بهینه آب کشاورزی و بارورسازی ابرها از طرحهای اولویتدار وزارت نیرو
اجرای روشهای نوین آبیاری
اجرای سند ملی الگوی مصرف بهینه آب کشاورزی و بهبود الگوی کشت
از طرحهای اولویتدار جهاد کشاورزی
ایجاد ایستگاههای پایش برای ثبت آب ورودی و نوسانات دریاچه ارومیه
تامین شرایط زیستی مورد نیاز زیست مندان
از طرحهای اولویتدار سازمان محیط زیست است.
اگر تمام این طرحها اجرا شوند قطعاً در مدت پنج سال، وضعیت دریاچه ارومیه از شرایط کنونی بهتر خواهد شد.
مدیر کل اداره محیط زیست استان سه بحث اساسی انتقال حوزهای، بارور نمودن ابرها و افزایش راندمان آبیاری کشاورزی از طرحهای در دست اجرا است و اعتبارات لازم از طریق کارگروه مربوطه تامین شده اما اجرای برنامهها مستلزم زمان است و به طور حتم خواهد توانست آینده خوبی را برای دریاچه ترسیم کند.
انتقال آب از رودخانه ارس هم اگر به حق آبهها توجه شود و موافقت سایر کشورها اخذ شود قابل انجام است .
این راه ممکن است مشکلاتی ایجاد کند. برای اینکه ارس بین ۳ کشور مشترک است، ایران، ارمنستان و جمهوری آذربایجان. اما استفاده از رودخانههای داخلی استان نیز میتواند بهعنوان راهکار دیگری مورد نظر قرار گیرد.
از جمله راه حل های کوتاه مدت می توان به بازنمودن دریچه های سدهایی را که بر روی رودخانه های ورودی این حوضه ساخته شده است، اشاره کرد .
* دکتر علی حصوری، محقق تاریخ و امکانات جغرافیایی، مقیم استکهلم و استاد سابق دانشگاه شیراز از کسانی است که تصور میکند، سیاسی کردن بحران دریاچهی ارومیه کمکی به حل مشکل آن نمیکند: «من معتقدم که اگر هم این مسئله سیاسی باشد، کاملا عمومی است. من خودم آذربایجانیام، اما معتقد نیستم که اینها به خاطر بیتوجهی به آذربایجان این کار را میکنند. دریاچهی پریشان را چرا خشک کردند؟ جلوی این دریاچه شن و خاک ریختند و تمام لانههای پرندگان و پلیکانها را خراب کردند و دریاچهی پریشان هم خشک شد. دریاچهی بختگان هم تقریبا خشک شد».
بعقیده وی انتقال آب از دریای خزر به ارومیه از نظر فنی امکان دارد حجم آب دریای خزر ۳۰۰ برابر حجم آب دریاچهی ارومیه است. بنابراین هیچ مهم نیست که مقداری از آب دریاچهی خزر را به اینجا منتقل کرد. ولی این راه حل دائمی نیست. برای اینکه آب دریاچهی خزر در حال حاضر یکی از آلودهترین آبهای دنیا است. اگر بنا باشد همان آب آلوده را به دریاچهی ارومیه منتقل کنند، حیات حیوانات آنجا به خطر خواهد افتاد و به علاوه برای مردم منطقه مضر خواهد بود.
حصوری معتقد است، حقابهی دریاچه ( 9/3 میلیارد متر مکعب در سال ) باید رعایت شود . یعنی از رودخانهها و سدهای اطراف به اندازهای آب بردارند که سطح آب دریاچهی ارومیه پایین نرود. باید مقداری از کشاورزی و غیره صرفنظر کرد و آبها را رها کرد تا به دریاچه برسد.
توقف برداشت آب از چاههای پیرامون دریاچه، جلوگیری از ساخت سدهای در حال ساخت در تمامی منطقهی آبریز دریاچه، تعیین حقابه، استفادهی هر چه بیشتر از آبیاری قطرهای، حداکثر استفاده از آب و ایجاد تصفیهخانههای فاضلابها از جمله راههایی است که کارشناسان برای نجات دریاچهی ارومیه پیشنهاد میدهند.
* به عقیده دکتر علی اکبر رسولی ، استاد زمین شناسی دانشگاه تبریز استفاده از این روش در سال جاری حداکثر 10 تا 15 درصد در بارش های اخیر تاثیر داشته است.
این روش بسیار پیچیده است و افراد متولی احیای این روش از دانش کافی در این حوزه برخوردار نیستند و در نهایت با تکنولوﮊی های در دسترس ما این روش قابل عملیاتی شدن نیست.
رسولی ادامه می دهد: امکانات اجرای این روش در توان ما نیست بطوری که پیش از این نیز در کویرهای یزد و استان های شمالی این روش آزمایش شده ولی موفق نبوده و به نتیجه نرسیده است.
* دکتر پرويز کردواني اعلام کرد رودخانه زاب «زاب کوچک»، آخرين اميد درياچه اروميه
وی معتقد است که کارشناسان سازمان محيط زيست، براي آب گيري درياچه اروميه راه به اشتباه مي روند.
برخلاف ديگر تالابها، که مسئولان در صدد هستند براي جلوگيري از خشک شدنشان از سدها آب بگيرند، اين درياچه هيچ نيازي به سد ندارد؛ به جز آن، آب سدها براي کشت در اين منطقه استفاده مي شوند و سراسر اروميه نيز زمين هاي قابل کشت دارد .
وی اشاره کرد راه حل بارور نمودن ابر ها فصلی است . همچنین راههای انتقال آب از دریاچه خزر و رود ارس بدلیل مشترک بودن با کشورهای همسایه و مسیر های طولانی غیر فابل اجرا است و هزینه بالایی دارد . وی تنها راه نجات دریاچه را گرفتن آب از رود زاب کوچک دانست و گفت: اين رود از منطقهاي در پشت مهاباد سرچشمه ميگيرد و به «دوکان» عراق ميريزد، آب اين منطقه براي ايران قابل استفاده نيست و زمين آن گود است.
او پيشنهاد داد: ميتوانيم از سرشاخه هاي اين رود آب گرفته و آن را به سمت درياچه اروميه برگردانيم و براي گرفتن آب از سرشاخههاي رود ديگر نيازي به بستن اين رود هم نيست.
درياچه اروميه نياز به يک آب مستقل و دائمي دارد . استفاده از رودخانه زاب می تواند تامین کننده منبع دائمی دریاچه باشد . و با توجه به شیرین بودنش غلظت دریاچه را هم پایین میاورد .
(با تشکر فراوان از آقای اسدی)
+ نوشته شده در پنجشنبه ۳ شهریور ۱۳۹۰ ساعت 13:43 توسط نفیس
|